بدهى ؟ گفت : آرى . گفت : اگر ندهند مگر بدان كه همهء ملك خود را بدهى ، ملك براى آن بگذارى ؟ گفت : آرى . گفت : شاد مباش به ملكى كه شربت آب نيرزد . پس بدين روشن شود كه نعمت خداى را بر بنده در شربت آب وقت تشنگى بزرگتر از ملك همهء زمين است . و چون طبعها مايل است كه نعمت خاص را نعمت شمرند نه نعمت عام را ، و ما نعمتهاى عام ياد كرده‌ايم ، پس بايد كه در نعمتهاى خاص اشارتى كوتاه ياد نماييم ، و گوييم كه هيچ بنده‌اى نيست كه اگر در احوال خود نيكو نگاه كند نه از خداى نعمتى يا نعمتهاى بسيار بيند كه بدان مخصوص باشد و همهء مردمان با وى شريك وى نباشند ، بلكه طايفه‌اى اندك را با وى در آن شركت بود ، و بسيار باشد كه هيچ كس را با وى در آن مشاركت نبود . و همهء بندگان بدان معترفند در سه كار : عقل ، و خلق ، و علم . اما عقل هيچ بنده‌اى نيست كه نه از خداى - عز و جل - به عقل خود راضى است ، و اعتقاد دارد كه او عاقل‌تر بندگان است ، و كم باشد كه از خداى عقل خواهد . و يكى از شرف عقل آن است كه كسى كه از آن خالى باشد ، همچنان بدان شاد شود كه كسى بدان متصف بود . و چون اعتقادش آن است كه او عاقل‌تر مردمان است ، واجب باشد بر او كه شكر آن بگزارد ، زيرا كه اگر همچنان است ، شكر واجب است ، و اگر نيست و ليكن اعتقاد دارد كه چنان است ، پس آن نعمتى است در حق او ، چه كسى كه زير زمين گنجى نهد ، او بدان شاد باشد و بر آن شكر گزارد ، و اگر آن گنج را ببرند و او نداند ، شادى او و شكر او بحسب اعتقاد او باقى ماند ، زيرا كه [ 158 ] در حق او چون باقى است . و اما خلق هيچ بنده‌اى نيست كه نه از غير خود عيبها داند كه آن را كراهيت دارد ، و خويها كه آن را بنكوهد . و نكوهيدن او از آن روى باشد كه خود را از آن مبرا تقدير كند ، پس بايد كه به نكوهش غير مشغول نشود ، و به شكر خداى مشغول شود ، چه خوى او خوش گردانيده است ، و غير او را به خوى بد مبتلا كرده . و اما علم هيچ كس نيست كه نه او از بواطن كارها و خفاياى فكرتهاى خود چيزى داند كه او بدان منفرد باشد ، و اگر پرده بردارند تا كسى از خلق بر آن اطلاع يابد هر آينه رسوا شود ، پس اگر همهء مردمان بر آن مطلع شوند چگونه باشد . پس هر بنده‌اى را علمى است به كارى خاص كه كسى را از بندگان خداى با وى در آن مشاركت نيست . پس چرا شكر نگزارد ستر جميل خداى را كه بر روى بديهاى وى فرو گذاشته است ، و خوب را ظاهر گردانيده و زشت را بپوشيده و از چشمهاى خلق نهان كرده ، و او را به علم آن مخصوص داشته تا كسى بر آن اطلاع نيابد . پس اين سه نعمت خاصه است كه هر بنده‌اى بدان معترفند ، اما مطلقا و اما در بعضى